Esenler, Kemer Mahallesinde 945. Sokaktaki yapımına devam edilen bir inşaatın iksa sisteminde yenilme meydana geldi. İksa sisteminin yanında bulunan  yolda gece saat 01.00 sıralarında çatlaklar oluşmuştu. Sokak sakinleri durumu polis, itfaiye ve AFAD ekiplerine haber verildi. Olayda ölen ya da yaralanan olmazken, çevredeki binalarda oturan vatandaşlar ise polis ekiplerince tahliye edildi. Çökmenin olduğu sokaktaki son durum havadan da görüntülendi.

Ankrajlı iksa sisteminin yenilmesini etkileyen faktörler

İstanbul’da, ankrajlı iksa sistemleri kullanılarak yapılan derin kazılarda, meydana genel yenilme olaylarının başlıca nedeni, jeolojik ve geoteknik özelliklerle ilişkilidir. Çünkü ankrajların taşıma kapasitesine etki eden en büyük unsurlardan biri, ankraj kök bölgesinin etkileşimde olduğu zemin veya kayanın jeolojik ve geoteknik özellikleridir.

İstanbul’da nüfus yoğunluğuna bağlı olarak yeni binalarda bodrum katların yapımının artması ile şevli kazı yapılamayacak dar alanlarda, geçici ankrajlı iksalar ile kazı güvenliğinin sağlanması amaçlanmaktadır. Bu amaç doğrultusunda İstanbul da çok sayıda ankrajlı iksalı derin temel kazıları yapılmaktadır. Bu ankrajlı iksalı derin kazıların bir kısmında aşırı deformasyonlar veya yenilme olayları ile karşılaşılmaktadır.

Bu olayın nedeni yönetmeliklerde belirtilen Ankraj kök boyları 45+ Ø/2 kriterine göre belirlenen aktif zondan en az 3.0 m veya kazı derinliğinin %20 si kadar mesafe (hangisi daha büyükse) geriden başlayacaktır ifadesine çok uymayan İstanbul da bulunan özel zemin ve kaya koşulları ile ilgili olmaktadır (Dalgıç ve Kuşku, 2019).

Bu alanlar, İstanbul’daki ana kaya içerisinde çok zayıf kaya koşullarında, aşırı konsolide kil içerisindeki heyelanlı alanlar, alüvyon içerisindeki fasiyes değişikliklerinden kaynaklanan normal konsolide kil seviyeleri, kohezyonsuz özellikteki yapay dolgu zeminler ve fay zonlarındaki aşırı gerilme ile ilişkili alanlardır (Dalgıç ve Kuşku, 2015).

Yerel zemin ve kaya koşullarına bağlı ankraj kök boyu üzerinde olan değişimler ya da bazı durumlarda imalat sebebi ile yaşanabilen hatalar, beklenen ankraj taşıma kapasitelerinde ciddi düşüşlere yol açabilmektedir.

(a)= Tendonda çekme yenilmesi,
(b)= Enjeksiyonun zeminden sıyrılması ile yenilme
(c)= Tendonun enjeksiyondan sıyrılması ile yenilme,                                                                                                    (d)= Duvar taşıma kapasitesi yenilme,
(e)= Yetersiz pasif itki yenilmesi.
(f)= Konsol yenilmesi ,
(g)= Duvarın oturması ile yenilme,
(h)= Dönme yenilmesi,
(i)= Kayma yenilmesi,
(j)= Toptan göçme yenilmesi.

 

1-) Dane buyutu değişkenliğinin etkisi

Ankrajlı kazı yönteminde yatay zemin basınçları ankrajlar vasıtasıyla taşınmaktadır. Ankrajlar ise yükleri, zemin-enjeksiyon arasındaki sürtünmeden kaynaklanan dayanım sayesinde taşıyabilmektedir (Sabatini vd., 1999). Dolayısıyla zemin dayanımı ve ankraj yükleri arasında doğrudan ilişki söz konusudur. Özellikle Çukurçeşme formasyonuna ait iri daneli kum ve çakıl düzeylerinde yüksek ankraj yükleri elde edilirken, Güngören, Gürpınar ve Bakırköy formasyonuna ait ince daneli killi  düzeylerinde ise düşük ankraj yükleri elde edilmekte ve ankrajların taşıma güçlerinde sorunlara neden olmaktadır.

2-) Şevli kazılarda ankrajlı iksa yenilmeleri

Ankrajlı iksa yenilmelerinin bir diğer nedeni ise kazık ve ankraj boyutlarını azaltmak amaçlı, topografik yüzeyde şevli bir kısım bırakılması ve kazık başlığının bu şevin topuk kısmında oluşturulmasıdır. Ancak, bazı durumlarda kazık başlığının üst kısmındaki desteksiz duran şevin hareket etmesi ile kazık başlığında, kazı çukuru yönünde deplasmanlar oluşmakta ve ankraj kuşak kirişleri yenilmektedir.

3-) Yapay dolgu alanlarında ankrajlı iksa deformasyonları

Dolgu zeminlerin bulunduğu alanlarda, iksa arkasında yer alan bu birimin eğimi arttıkça yanal toprak basınçları da artmaktadır (Tchebotarioff, 1951). Yanal zemin basıncı artışlarının iksa sistemi üzerindeki olumsuz etkisinin yanı sıra bazı durumlarda ankrajların dolgu içerisinde kalması gibi durumlar sorunlara neden olmaktadır.

4-) Proje ve imalat hatalarına bağlı iksa yenilmeleri

Yerel zemin ve kaya koşullarına uygun olmayan projelerin ve projeye aykırı perde duvarların yapılması, fore kazık ve ankraj imalatındaki enjeksiyonun kalitesi veya yetersiz işçilik nedeniyle de göçmeler veya aşırı deformasyonlar gelişebilmektedir.

5-) Yeraltı suyuna bağlı iksa deformasyonları

İksa yenilmelerinin genellikle yağışlı dönemde olduğu görülmektedir. Bu durumda, birincil etken olarak zeminin birim hacim ağırlığının artması ve kayma mukavemeti parametrelerinin azalmasıdır. Bir başka değişle, zeminin birim hacim ağırlığı, arttıkça aktif ve pasif toprak basınçlarının artması etken olmaktadır. Bu tür durumlarda kazı duvarının arkasında biriken suyun drenajı önemlidir. Bir diğer etken ise dolgu zemin koşullarının bulunduğu alanlarda, kazı çukuruna yeraltı suyunun hareketiyle, beraberinde malzeme taşınmasıdır. Bu malzeme taşınımı ile iksa arkasında bulunan zeminde artan boşluk oranı sonucu, kazı çevresindeki komşu bina temellerinde, kaldırımlarda ve yollarda deformasyonlar meydana gelebilmektedir. Ayrıca, su hareketinin yoğun olarak gerçekleştiği alanlarda, ankraj enjeksiyon çalışmaları yeteri kadar başarılı olamamaktadır.

 

Kaynak: İnş.Müh. Ahmet DAŞ